Brussel in beweging om levende bodem te beschermen

Voor het eerst hebben negen Brusselse verenigingen voor natuurbescherming en stadslandbouw hun krachten gebundeld om te waarschuwen voor de kritieke toestand van de bodem in de hoofdstad. Aangezien 53% van de grond in de stad al verzegeld is, eist de coalitie dat bij de herziening van het Gewestelijk Plan voor Grondgebruik (GBP) krachtige maatregelen worden genomen om deze gebieden, die essentieel zijn voor de biodiversiteit, de klimaatbestendigheid en het welzijn van de stadsbewoners, te behouden.

Een ongekende coalitie tegenover toenemende concrete ontwikkeling

Concreet is dit een sterk signaal naar de overheid: We Are Nature.Brussels, Bleu en Leefmilieu Brussel vragen, samen met zes andere actoren, een betere bescherming van de levende bodem in het volgende PRAS. Vandaag is meer dan de helft van Brussel bedekt met bitumen of beton, een dichtingsgraad die tot de top van de Europese metropolen behoort. Deze snelle artificialisering is het resultaat van vastgoedspeculatie en de druk om meer woningen en infrastructuur te bouwen.

Uiteindelijk vrezen deze verenigingen het verdwijnen van de laatste stukjes land waar microscopisch bodemleven kan gedijen. Ze wijzen ook op de vervuiling door koolwaterstoffen, zware metalen en stijgende dijken, de gevolgen van slecht beheerde ontwikkelingen. Hun mobilisatie is erop gericht om het PRAS niet alleen als instrument voor stedelijke ontwikkeling te gebruiken, maar ook als hefboom voor ecologische bescherming.

Ecosysteemdiensten essentieel voor de stad

Levende bodem vervult verschillende belangrijke functies. Ten eerste is het het substraat voor biodiversiteit: bacteriën, schimmels, bomen, insecten en kleine gewervelde dieren zijn ervan afhankelijk voor voedsel en voortplanting. “De bodem is in feite het substraat voor alle natuur en biodiversiteit, ook in steden. Als we die vernietigen, verkleinen we de beschikbare natuurlijke ruimte”, legt Jean-Baptiste Godinot, directeur van We Are Nature.Brussels, uit.

Ten tweede spelen deze bodems een rol in de warmteregulering. De vegetatie die zich ontwikkelt helpt het hitte-eilandeffect te beperken tijdens hittegolven in de zomer, een cruciale kwestie in een tijd waarin hittegolven steeds vaker voorkomen. Bovendien absorberen waterdoorlatende bodems tot enkele tientallen liters water per vierkante meter, waardoor het afvloeien van water wordt vertraagd en het risico op overstromingen wordt verminderd. Tot slot filteren ze deeltjes en bepaalde luchtverontreinigende stoffen, wat de luchtkwaliteit in een dichtbevolkte hoofdstad helpt te verbeteren.

Geestelijke gezondheid en voedselveiligheid centraal in het debat

Naast het milieu werkt de toegang tot natuurgebieden in de stad als een krachtige remedie tegen stress en depressie. Er komen steeds meer onderzoeken die aantonen dat de aanwezigheid van groene ruimten angst vermindert. “Toegang tot natuurgebieden vermindert depressie en angst”, benadrukt Jean-Baptiste Godinot. Gemeenschappelijke moestuinen, boerderijen op daken en lokale boomkwekerijen dragen bij aan deze dynamiek en zorgen voor direct contact met het land en een gevoel van sociaal nut.

In de praktijk versterkt stadslandbouw ook de lokale voedselzekerheid. Door groenten, fruit en kruiden dicht bij de buurt te verbouwen, verkleinen deze initiatieven de transportafstanden, bevorderen ze seizoensgebonden voedsel en verminderen ze de afhankelijkheid van lange distributiekanalen. Maar ze vereisen wel hoogwaardige, niet-verontreinigde grond die diep genoeg is om een gezonde productie te garanderen.

PRAS op het kruispunt van klimaat en stedelijke kwesties

Het Plan Régional d’Affectation du Sol, dat om de tien jaar wordt herzien, bepaalt de regels voor de stadsplanning in Brussel. Het definieert bebouwde, agrarische, natuurlijke en ontwikkelingszones. In de huidige context van klimaatverandering is het levend houden van de bodem cruciaal om de stad aan te passen aan toekomstige verstoringen. “Het behoud van een levende bodem zal ons helpen om de stad aan te passen aan de gevolgen van de klimaatverandering”, zegt We Are Nature.Brussels.

De herziening van het PRAS staat echter voor een dilemma: hoe kan de sterke vraag naar woningen worden verzoend met het behoud van groene ruimten? Ontwikkelaars wijzen erop dat het beperken van de hoeveelheid land die mag worden bebouwd, het aanbod van onroerend goed kan vertragen en een neerwaartse druk op de prijzen kan uitoefenen. Overheidsinstanties moeten op hun beurt arbitreren tussen vaak tegenstrijdige economische, sociale en milieubelangen. Tegen deze achtergrond willen de negen verenigingen hun invloed laten gelden door precieze criteria voor te stellen: versterking van landbouwzones, minimale doorlaatbaarheidsquota voor elk project en systematische beoordeling van de impact op de biodiversiteit.

Europese perspectieven en de weg vooruit

Een aantal grote steden heeft de kwestie van de levende bodem al opgenomen in hun stedelijke plannen. Amsterdam heeft een verhouding van functioneel groen per inwoner opgelegd, terwijl Berlijn bouwprojecten labelt die een minimumpercentage doorlaatbare grond respecteren. In Kopenhagen streeft de “veerkrachtige stad” ernaar dat in 2035 25% van het land bedekt is met vegetatie, met een plan om aangetaste gebieden te herstellen.

In Brussel vereist een dergelijke doelstelling een omkering van de huidige trend naar stedelijke wildgroei. De verenigingen roepen op tot meer dialoog tussen stadsplanners, burgers en economische spelers om samen adaptieve oplossingen te bedenken. Ze wijzen ook op de behoefte aan stabiele overheidsfinanciering voor het onderhoud van gedeelde groene ruimten en fiscale prikkels voor ontwikkelaars die de natuur in het hart van hun projecten opnemen. Uiteindelijk zal het evenwicht tussen verdichting en behoud niet alleen de klimaatrisico’s beperken, maar ook de levenskwaliteit en sociale cohesie in de Belgische hoofdstad verbeteren.